Paper Style... (આ Chep માંથી કુલ 15 Marks ના પ્રશ્નો પૂછાય છે.
વિભાગ A
નીચે આપેલા પ્રશ્નો હેતુલક્ષી પ્રકારના પ્રશ્નો છે. આપેલ ચાર વિકલપમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી જવાબ લખો. (પ્રત્યેકના 1 ગુણ)
આ વિભાગ માટે ઓનલાઇન ટેસ્ટ મુકેલ છે. જેની લિંક નીચે આપેલ છે. તેના પર ક્લિક કરી MCQ test દ્વારા પ્રશ્નો તૈયાર કરી શકો છો.
વિભાગ B
નીચે આપેલા પ્રશ્નોના ટુંકમાં ઉત્તર લખો. (પ્રત્યેકના 1 ગુણ)
- વર્તમાન સમયમાં મોટા ભાગના એકમો હવે કર્મચારી વ્યવસ્થાના વિભાગને ક્યા વિભાગ તરીકે ઓળખાવે છે?
- ઉમેદવારની આવડત કઈ કસોટી દ્વારા નક્કી થાય છે.?
- IIM, IIT, H.R.M. નું વિસ્તૃત સ્વરૂપ આપો.
- કર્મચારીઓની પસંદગી માટે લેવાતી કસોટીઓના નામ જણાવો.
- પસંદગીની પ્રક્રિયાનો આધાર જણાવો.
- ભરતી માટેનાં કારણો જણાવો.
- બઢતી એટલે શું ?
- બદલી એટલે શું ?
વિભાગ C
નીચે આપેલા પ્રશ્નોના માગ્યા મુજબ ઉત્તર લખો. (પ્રત્યેકના 2 ગુણ)
- પ્રતિક્ષા યાદી એટલે શું ?
- કર્મચારીની પસંદગી માટે લેવાતી કસોટીના નામ જણાવો.
- તાલીમ અને વિકાસ વચ્ચે તફાવતના બે- બે મુદ્દા જણાવો.
- વિકાસ એટલે શું ?
- તાલીમનો અર્થ આપો.
- ભરતી એટલે શું ?
- બૌદ્ધિક કસોટી અને અભિરુચિ કસોટી દ્વારા શું જાણી શકાય છે?
- ધંધાકીય કસોટી અને મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટી દ્વારા શું જાણી શકાય છે?
- કર્મચારી વ્યવસ્થા એ માત્ર કર્મચારી કલ્યાણ પ્રવૃતિ નથી શા માટે ?
વિભાગ E
નીચે આપેલા પ્રશ્નોના માગ્યા મુજબ ઉત્તર લખો. (પ્રત્યેકના 5 ગુણ)
(આ વિભાગમાં 3 ગુણ ના પ્રશ્નોનો સમાવેશ પણ થઈ જાય છે.)
- કર્મચારી વ્યવસ્થાને સ્પષ્ટ કરી તેનું મહત્ત્વ સમજાવો.
- ભરતીનો અર્થ આપી તેનાં આંતરિક પ્રાપ્તિ સ્થાનો સમજાવો.
- ભરતીના પ્રાપ્તિ સ્થાન જણાવી બાહ્ય પ્રાપ્તિ સ્થાનોની વિગતે સમજ આપો.
- પસંદગી ની પ્રક્રિયા સમજાવો.
- કર્મચારી વ્યવસ્થાનો અર્થ આપી તેનાં લક્ષણો જણાવો.
- તાલીમ એટલે શું ? તેનું મહત્ત્વ સમજાવો .
- તાલીમ અને વિકાસ વચ્ચે તફાવત સમજાવો.
ભરતીના પ્રાપ્તિસ્થાનો (Sources of Recruitment)
ધંધાકીય એકમમાં જરૂરી કર્મચારીઓ મેળવવાની પ્રક્રિયા એટલે ભરતી. ભરતી માટેના મુખ્ય બે પ્રાપ્તિસ્થાનો છે:
૧. આંતરિક પ્રાપ્તિસ્થાનો (Internal Sources)
જ્યારે એકમની અંદરથી જ કર્મચારીઓની પસંદગી કરવામાં આવે તેને આંતરિક પ્રાપ્તિસ્થાન કહેવાય છે.
- બઢતી આપીને (Promotion): કર્મચારીને તેના વર્તમાન હોદ્દા પરથી ઉપરના જવાબદારીવાળા હોદ્દા પર મૂકવામાં આવે છે. તેનાથી સત્તા, જવાબદારી અને પગારમાં વધારો થાય છે.
- બદલી કરીને (Transfer): એકમના એક વિભાગમાં કર્મચારીઓની અછત હોય ત્યારે બીજા વિભાગમાં જ્યાં વધારાના કર્મચારીઓ હોય ત્યાંથી યોગ્ય લાયકાત ધરાવતા કર્મચારીની બદલી કરવામાં આવે છે.
- કર્મચારીઓના મિત્રો કે સગા-સંબંધીઓને તક આપીને: એકમમાં ખાલી પડતી જગ્યાઓ ભરવા માટે વર્તમાન કર્મચારીઓને તેમના મિત્રો કે સગા-સંબંધીઓની ભલામણ કરવા જણાવવામાં આવે છે.
- અગાઉ છૂટા કરેલા કર્મચારીઓને પરત બોલાવીને: ભૂતકાળમાં જે કુશળ કર્મચારીઓ સ્વેચ્છાએ છૂટા થયા હોય અથવા મંદીને કારણે તેમને છૂટા કર્યા હોય, તેમને ફરીથી બોલાવી શકાય છે.
- બઢતી સાથે બદલી કરીને: આ પદ્ધતિમાં કર્મચારીની તેના જ સંચાલન હેઠળના અન્ય એકમમાં બઢતી સાથે બદલી કરવામાં આવે છે.
- પ્રતીક્ષા યાદી (Waiting List): ભૂતકાળમાં કરેલી ભરતી વખતે પસંદગી પામેલા પરંતુ નિમણૂક ન અપાયેલા ઉમેદવારોની એક યાદી તૈયાર હોય છે, જેને 'પ્રતીક્ષા યાદી' કહે છે. નવી ભરતી સમયે આ યાદીનો ઉપયોગ થાય છે.
૨. બાહ્ય પ્રાપ્તિસ્થાનો (External Sources)
જ્યારે એકમની બહારથી નવા ઉમેદવારોની શોધ કરવામાં આવે તેને બાહ્ય પ્રાપ્તિસ્થાન કહેવાય છે.
- જાહેરાત દ્વારા (Advertisement): સૌથી લોકપ્રિય પદ્ધતિ. વર્તમાનપત્રો, ધંધાકીય સામાયિકો કે ટીવી પર જાહેરાત આપીને અરજીઓ મંગાવવામાં આવે છે.
- રોજગાર વિનિમય કચેરીઓ દ્વારા (Employment Exchanges): સરકારી અને ખાનગી રોજગાર વિનિમય કચેરીઓ બેરોજગાર ઉમેદવારોની નોંધણી કરે છે. એકમ આ કચેરીઓ પાસેથી લાયક ઉમેદવારોની યાદી મેળવે છે.
- શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા (Campus Recruitment): આધુનિક સમયમાં વ્યવસાયિક શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓ (જેમ કે IIM, IIT) માં કેમ્પસ ઇન્ટરવ્યુ દ્વારા સીધી ભરતી કરવામાં આવે છે.
- મજૂર સંઘો દ્વારા (Labour Unions): એકમમાં કામ કરતા મજૂરોની નોંધણી મજૂર સંઘો પાસે હોય છે. ક્યારેક કામ ઓછું થતા મજૂરો છૂટા થાય તો મજૂર સંઘો દ્વારા ફરીથી તેમની ભરતી કરવામાં મદદ મળે છે.
- ઠેકેદાર (કોન્ટ્રાક્ટર) દ્વારા: આ પદ્ધતિમાં ઠેકેદાર મજૂરો પૂરા પાડવાની જવાબદારી લે છે. ખાસ કરીને બાંધકામ ઉદ્યોગ અને ખાણ ઉદ્યોગમાં આ પદ્ધતિ વધુ જોવા મળે છે.
- દ્વાર પર ભરતી (Recruitment at Gate): એકમ કે કારખાનાના દરવાજે નોટિસ બોર્ડ પર વિગત મૂકીને કર્મચારીઓ મેળવી શકાય છે. આ પદ્ધતિ રોજબરોજના (બિનકુશળ) મજૂરો માટે વધુ અનુકૂળ છે.
- આધુનિક પદ્ધતિ (Modern Method): હાલમાં ઇન્ટરનેટના માધ્યમથી વિવિધ વેબસાઇટ્સ (Job Portals) દ્વારા ઓનલાઇન અરજીઓ મંગાવવામાં આવે છે અને પસંદગી કરવામાં આવે છે.
નિષ્કર્ષ: આંતરિક પ્રાપ્તિસ્થાનો ઓછા ખર્ચાળ છે અને કર્મચારીઓનો કાર્યજુસ્સો વધારે છે, જ્યારે બાહ્ય પ્રાપ્તિસ્થાનો દ્વારા એકમને નવા વિચારો અને કાર્યક્ષમ નવી પેઢી મળે છે.
આપ સૌ વિદ્યાર્થી મિત્રો જયારે પ્રશ્નો નુ વાંચન કરતા હોવ અને કોઈ પ્રશ્નો ના જવાબ ન મળતા હોય તો નીચે આપેલ મટીરીયલ માંથી આપણે જવાબ મળી રહેશે.