રાજીવ ગાંધી અને અમિતાભ બચ્ચનની પહેલી મુલાકાત અમિતાભના જન્મદિવસ પર થઈ હતી. તે સમયે અમિતાભ ચાર વર્ષના હતા, જ્યારે રાજીવ બે વર્ષના. ઇન્દિરા ગાંધી નાના રાજીવને પોતાના ખોળામાં લઈને અમિતાભના ચોથા જન્મદિવસ પર અમિતાભના ઘરે પહોંચી ગયાં હતાં.
(ડો. શરદ ઠાકર ના લેખમાંથી સાભાર)
બાળપણની આ પહેલી મુલાકાત બાદ મુલાકાતોનો સિલસિલો રાજીવના અંતિમ શ્વાસ સુધી ચાલુ રહ્યો. આ બંને બાળકોના જન્મ પહેલાં જ બચ્ચન અને ગાંધી પરિવારમાં ગાઢ મૈત્રી જન્મ લઈ ચૂકી હતી. નેહરુ-હરિવંશરાય બચ્ચન વચ્ચે મૈત્રી હતી, તો બીજી બાજુ ઇન્દિરા-તેજી વચ્ચે.
રાજીવ અને અમિતાભ જેમ જેમ મોટા થતા ગયા, એકબીજાના તેટલા જ નજીક આવતા ગયા. અહીં પણ એક રસપ્રદ વાત હતી કે એક તરફ રાજીવ અને અમિતાભ વચ્ચે સારી બનતી હતી, બરાબર એવી જ સંજય ગાંધી અને અજિતાભ બચ્ચન વચ્ચે ગાઢ મિત્રતા હતી.
કિશોરાવસ્થામાં બંને બચ્ચન ભાઈ નૈનિતાલના શેરવુડ સ્કૂલમાં ભણવા ગયા તો ગાંધી બંધુ દહેરાદૂનના દૂન સ્કૂલમાં પહોંચી ગયા. દર વર્ષે તેમને ત્રણ મહિનાનો વેકેશન મળતો. આ જ વેકેશન દરમિયાન આ ચારેય મિત્રો દિલ્હીમાં મોજમસ્તી કરતા. આ રજાઓ દરમિયાન અમિતાભ અને અજિતાભ તો આખો દિવસ પંડિત નેહરુના નિવાસ સ્થાન 'તીન મૂર્તિ ભવન'માં રહેતા. આનું કારણ પણ બહુ સરળ હતું... રાજીવ અને સંજય સાથે મળીને દિવસભર ધમાલ મચાવવાની.
રાજીવ અને સંજય બંને ભાઈઓના વ્યક્તિત્વમાં ઘણો તફાવત હતો. રાજીવ ઓછું બોલતા તો સંજય દિવસભર કોઈને કોઈ વાતને લઈને બકબક કરતા. રાજીવ શાંત સ્વભાવના હતા તો સંજય તેટલા જ તોફાની અને શરારતી. રાજીવ ધૈર્યવાન અને ગંભીર હતા તો સંજય બહુ ચંચળ અને ઓછા ધૈર્યવાળા સ્વભાવના. સંજય જ નહીં આ ચારેયમાં રાજીવ ગાંધી એકાગ્રતાની બાબતમાં નંબર વન પર હતા. પરંતુ ચારેયની મિત્રતા સરળ અને નિષ્કપટ હતી.
રાજીવ ગાંધીનું મગજ બાળપણથી જ યંત્રોમાં પરોવાયેલું હતું. યંત્રોની બારીકાઈઓ પર તેમની પકડ એવી હતી કે બાકીના ત્રણ તો એવું વિચારી પણ ન શકે. ઘરમાં હાજર કોઈપણ રમકડાની મશીન હોય, રાજીવ ગાંધી તેને ખોલ્યા વિના ન રહેતા. હંમેશા તેઓ આની પાછળ પાગલ રહેતા કે આ મશીન કેવી રીતે કામ કરે છે, તે મશીન કેવી રીતે કામ કરે છે. ઘણી-ઘણી વાર તો તેઓ રમકડાની મશીન સંપૂર્ણ નિરીક્ષણ બાદ જેવી તેવી ફિટ પણ કરી દેતા.
રાજીવના આ જ કૌશલ્યનો એક ઉદાહરણ લો...
એક વાર કવિ હરિવંશરાય બચ્ચન વિદેશથી એક ટ્રાન્ઝિસ્ટર-કમ-ટેપરેકોર્ડર લાવ્યા હતા. પરંતુ થોડા જ દિવસો બાદ અમિતાભે તેની ચકાસણી માટે તેના એક-એક પુરજા ખોલી નાખ્યા. ઘણી મહેનત બાદ પણ જ્યારે ટ્રાન્ઝિસ્ટર ફિટ ન થયો તો તેના બધા પુરજા એક થેલીમાં ભરીને સીધા ગાંધી નિવાસ 'તીન મૂર્તિ ભવન' તરફ દોડી ગયા. સીધા પોતાના મિત્ર રાજીવ ગાંધી પાસે પહોંચ્યા અને વિનંતી કરી, યાર આને ઠીક કરી દે, નહીં તો બાબૂજી ગુસ્સે થશે. રાજીવ ગાંધી સ્ક્રુ ડ્રાઈવર લઈને બેસી ગયા. સંપૂર્ણ એકાગ્રતા અને ધૈર્ય સાથે ટ્રાન્ઝિસ્ટરના દરેક વિભાગનું નિરીક્ષણ કર્યું અને એક પછી એક બધા પુરજા જોડીને ટ્રાન્ઝિસ્ટર ચાલુ કરી દીધું.
હાઈસ્કૂલનું શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ રાજીવ ગાંધી આગળના અભ્યાસ માટે ઈંગ્લેન્ડ ચાલ્યા ગયા. અહીં અમિતાભે દિલ્હીના કિરોડીમલ કોલેજમાં એડમિશન લઈ લીધું. પરંતુ સરહદો આ સંબંધોને રોકી ન શકી અને હવે આ બંને પત્રો દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહ્યા. રાજીવ નિયમિત રૂપે અમિતાભને પત્ર લખતા. એક વાર તો ઇન્દિરા ગાંધી જી અચાનક કવિ હરિવંશરાય બચ્ચનના ઘરે પહોંચી ગયાં અને તેજીને પૂછી બેઠાં
'મારો રાજીવ ઈંગ્લેન્ડમાં મોજમાં તો નથી ને! તેનો કોઈ સમાચાર?'
તેજીએ કહ્યું, 'અરે વાહ! તમારા દીકરાના સમાચાર તમારી પાસે જ નથી?'
'અરે! આ જ તો મુશ્કેલી છે! મારે તો મારા દીકરાની ખબર તમારા દીકરા પાસેથી લેવી પડે છે. રાજીવ ઘણી વાર મને કોઈ ચિટ્ઠી લખે કે ન લખે, પરંતુ અમિતાભ માટે ચિટ્ઠી લખવાનું તેઓ બિલકુલ ભૂલતા નથી.'
એક વાર જ્યારે રાજીવ ઈંગ્લેન્ડથી વતન પાછા આવ્યા તો અમિતાભ માટે ભેટ લઈને આવ્યા... અમિતાભના હાથમાં પેકેટ સોંપતા બોલ્યા, 'આ તારા માટે લાવ્યો છું.' તે પેકેટમાં એક જીન્સની પેન્ટ હતી. અમિતાભની જિંદગીની આ સૌથી પહેલી જીન્સ હતી, જે તેમણે વર્ષો સુધી પહેરી.
રાજીવ ગાંધી હવે 'પાયલોટ' બની ચૂક્યા હતા અને અમિતાભ 'અભિનેતા'. પરંતુ હજુ પણ અટૂટ મિત્રતાની કડીને કોઈ દૂરી આવી નહોતી. ઘણી વાર તો અમિતાભે તે ફ્લાઈટમાં મુસાફરી કરી, જેને રાજીવ ગાંધી ઉડાવી રહ્યા હતા. રાજીવ ગાંધી તો અમિતાભને મળવા માટે એટલા આતુર રહેતા કે ઘણી વાર તેઓ અમિતાભને ફ્લાઈટની માહિતી પણ આપી દેતા કે આમ-આમ દિવસે આ શહેરમાં આ ફ્લાઈટમાં હું પાયલોટ રહીશ, જો તારે ક્યાંક આવવું-જવું હોય તો આ ફ્લાઈટથી મુસાફરી કરજે. એટલું જ નહીં, જ્યારે પણ અમિતાભ, રાજીવની ફ્લાઈટમાં હોતા અને જ્યારે વિમાન 'ટેક ઑફ' કરતું ત્યારે આ સમયે અમિતાભ પોતાની પેસેન્જર સીટમાં બેલ્ટ બાંધીને બેઠા રહેતા. પરંતુ જેવું વિમાન આકાશમાં પહોંચતું કે તરત રાજીવ તેમને કોકપિટમાં બોલાવી લેતા.
અમિતાભને હંમેશા આ બાબતનું આશ્ચર્ય થતું કે જ્યારે પણ ફ્લાઈટમાં રાજીવ ગાંધી કોઈ અનાઉન્સમેન્ટ કરતા ત્યારે ક્યારેય પોતાનું સરનેમ નહોતા બોલતા... માત્ર એટલું જ કહેતા 'આઈ કેપ્ટન રાજીવ'...!
રાજીવ ગાંધીની સાદગી અને સરળતાનો અંદાજ આ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે ક્યારેય પોતાનો પરિચય આપતી વખતે તેઓ કોઈને એમ નહોતા કહેતા કે હું ભારતના વડાપ્રધાનનો દીકરો છું.
આ સાથે જ રાજીવે પોતાના અંગત જીવનની કોઈપણ વાત અમિતાભથી ક્યારેય છુપાવી નહીં. એક વારની વાત છે જ્યારે રાજીવ વિદેશથી ભારત આવ્યા તો આ વખતે તેમના હાથમાં એક ફોટો આલ્બમ હતું. આલ્બમ અમિતાભ સામે ખોલતા તેમણે અમિતાભને પૂછ્યું... 'અમિત, આ છોકરી તને કેવી લાગી?'
આ 1968નું વર્ષ હતું. રાજીવ ગાંધી એક વાર સીધા અમિતાભના ઘરે પહોંચી ગયા અને તેજીને કહ્યું 'આન્ટી! ઈટાલીથી મારી એક મિત્ર ભારત આવી રહી છે. હું ઈચ્છું છું કે જ્યાં સુધી તે ભારતમાં છે, ત્યાં સુધી તે તમારા જ ઘરે રોકાય.'
તેજી બચ્ચને સ્મિત સાથે રાજીવને પૂછ્યું... 'નામ શું છે તેનું?'
'સોનિયા... સોનિયા માઈનો' રાજીવે માત્ર આટલો જ પરિચય આપ્યો.
અહીં તેજીએ તો તેની પરવાનગી આપી દીધી પરંતુ કવિ બચ્ચન કંઈક વિચારમાં પડી ગયા... રાજીવની મહેમાન છે, તે પણ વિદેશી તો તેના માટે ખાસ વ્યવસ્થાઓ કરવી પડશે. ઘર સંપૂર્ણપણે ગોઠવવું પડશે. આટલું વિચારતા જ ઘરના લોકો કામમાં લાગી ગયા. ઘરને નવેસરથી શણગારવામાં આવ્યું. ઠંડીની મોસમ હતી તો બાથરૂમમાં ગીઝરની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. બારણાં-બારીઓના પડદા બદલી નાખવામાં આવ્યા. અહીં અમિતાભ પણ થોડા દિવસો માટે દિલ્હી આવી ગયા. હવે આખો પરિવાર સોનિયાના આગમનની પલકો બિછાવીને રાહ જોઈ રહ્યો હતો.
સવારે સાડાત્રણ વાગ્યાની ફ્લાઈટ હતી. અહીં મોડી રાતનો સમય હતો તો રાજીવ પણ સંકોચ અનુભવી રહ્યા હતા કે આટલી રાત્રે આખું ઘર પરેશાન થશે. તેમણે અમિતાભને કહી દીધું કે આજની રાત તું મારે જ ઘરે સૂઈ જા. અડધી રાત્રે તારા પરિવારને પરેશાન કરવો નથી. અમિતાભે પણ આ માટે હા પાડી દીધી. આ સમયે પણ જુઓ કે રાજીવ નાની-નાની વાતોનું પણ કેટલું ધ્યાન રાખતા હતા. પરંતુ અમિતાભ સમજી ગયા હતા કે રાજીવે પોતાની ગભરામણને દૂર કરવા માટે જ અમિતને રાત્રે પોતાને ઘરે રોક્યો હતો.
આ નવેમ્બરનો મહિનો હતો. અડધી રાત્રે રાજીવ ગાંધી, અમિતાભ બચ્ચન અને અન્ય બે મિત્રો બે ગાડીઓમાં એરપોર્ટ માટે નીકળી ગયા. સોનિયા જીનું આગમન થયું. ઘરે પાછા ફરે ત્યાં સુધી પણ ઠંડી ઓછી થઈ નહોતી, પરંતુ હવે તો તે પૂરજોશમાં હતી. સવારના હજુ ચાર જ વાગ્યા હતા, તેથી રાજીવે વિચાર્યું કે અમિતાભના ઘરવાળાઓને આટલી વહેલી સવારે ડિસ્ટર્બ કરવું યોગ્ય નહીં રહે. આ જ વિચારીને તેમણે વિચાર્યું કે સોનિયા પહેલી વાર દિલ્હી આવી છે તો કેમ ને તેમને દિલ્હીના દર્શન કરાવી દેવામાં આવે. આ બાદ બંને ગાડીઓ દિલ્હીની સૂનસાન સડકો પર લગભગ બે કલાક સુધી દોડતી રહી.
વાસ્તવમાં સોનિયા 'મિશન મેરેજ' માટે જ ભારત પધાર્યા હતાં. પરંતુ આ સંભવિત સંબંધો વિશે વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધીને ખબર કરવાની જવાબદારી તેજી બચ્ચને નિભાવવાની હતી. તેમાં લાંબો સમય લાગી ગયો. પૂરા બે મહિના સુધી સોનિયા, બચ્ચન પરિવારના ઘરે એક સભ્યની જેમ રહ્યાં. આખરે ઇન્દિરા ગાંધી જી પણ આ સંબંધ માટે તૈયાર થઈ ગયાં.
એક શુભ દિવસે લગ્નનો મુહૂર્ત નક્કી કરી દેવામાં આવ્યો. આ સમયે તેજીના ઉત્સાહનો પાર રહ્યો નહોતો. વાસ્તવમાં તેમની મોટી ઇચ્છા હતી કે અમિતાભના જન્મ બાદ તેમના ઘરમાં એક દીકરીનો જન્મ થાય. પરંતુ તેમની આ ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ શકી નહોતી, પરંતુ આજે સોનિયાને લઈને તેમની આ ઇચ્છા પૂર્ણ થતી દેખાઈ રહી હતી.
તેજી બચ્ચને બંગલાને સુંદર અને સુરુચિપૂર્ણ ઢબે શણગાર્યો હતો. આખો બંગલો ફૂલોથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યો હતો. સોનિયાના હાથમાં મહેંદી લાગી ચૂકી હતી અને જ્યારે તેઓ દુલ્હનના પોશાકમાં આવ્યાં તો એવું લાગતું હતું કે માનો બંગલામાં કોઈ અપ્સરાએ પગ મૂક્યો હોય. સોનિયાનું કન્યાદાન કવિ હરિવંશરાય બચ્ચન અને તેજી બચ્ચને જ કર્યું હતું અને ભાઈના કર્તવ્યો અમિતાભે પૂર્ણ કર્યા હતા. પરંતુ અમિતાભ તો વરરાજાના મિત્ર હતા તો આ કેવી રીતે ચાલે? તેથી અમિતાભે રાજીવ-સોનિયાના લગ્નના એક દિવસ પહેલાં સોનિયા પાસે રાખડી બંધાવી લીધી અને હવે તેઓ હિંદુ શાસ્ત્રાનુસાર સોનિયાના ભાઈ બની ગયા.
આ રાખડીનો સંબંધ દાયકાઓ સુધી અટૂટ રહ્યો. સોનિયાએ બાંધેલી રાખડી અમિતાભ પૂર્ણ પ્રેમથી સંભાળી રાખતા અને આ રાખડી તેમના કાંડા પર અનેક-અનેક મહિનાઓ સુધી બાંધેલી રહેતી. અમિતાભને સોનિયાએ બાંધેલી રાખડી સાથે કેટલો લગાવ હતો, તેનો અંદાજ આ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે જ્યારે 1982માં એક અકસ્માત બાદ અમિતાભ બ્રીચકેન્ડી હોસ્પિટલમાં ગંભીર અવસ્થામાં હતા, ત્યારે અનેક તબીબી ક્રિયાઓ માટે ડોક્ટરોએ તેમના કાંડા પરથી તે રાખડી હટાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો પરંતુ અમિતાભ ટસથી મસ ન થયા. અને આખરે ડોક્ટરોએ તેમની મરજી આગળ હાર માની લેવી પડી. અમિતાભને વિશ્વાસ હતો કે તેમના કાંડા પર બાંધેલી આ રાખડી તેમના જીવનનું રક્ષણ કરશે.
સમયનું ચક્ર હવે વિપરીત દિશામાં ઘૂમી ચૂક્યું છે. રાજીવ ગાંધીના સ્વર્ગવાસ બાદ આ ભાઈ-બહેનના સંબંધોમાં દરાર કેવી રીતે આવી ગઈ, આ રહસ્ય જ છે. તમે આ વિષયમાં શું વિચારો છો, કમેન્ટ કરીને જરૂર જણાવો.
લેખન :- ડૉ. શરદ ઠાકર