પ્રકરણ 1: ધંધાનું સ્વરૂપ, હેતુ અને કાર્યક્ષેત્ર
વિભાગ B
1. આર્થિક પ્રવૃત્તિ એટલે શું?
ઉત્તર: આર્થિક વળતર મેળવવાના હેતુથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિને આર્થિક પ્રવૃત્તિ
કહેવામાં આવે છે.
2. બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિનો મુખ્ય હેતુ શું હોય છે?
ઉત્તર: બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિનો મુખ્ય હેતુ સામાજિક સેવા, માનવ સેવા કે દેશસેવાનો હોય છે, જેમાં આર્થિક વળતરનો હેતુ હોતો નથી.
3. 'ધંધો' શબ્દ કયા અંગ્રેજી શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે?
ઉત્તર: 'ધંધો' શબ્દ અંગ્રેજી શબ્દ 'Busy' (વ્યસ્ત રહેવું) પરથી ઉતરી આવ્યો છે.
4. ધંધાની વ્યાખ્યા આપો.
ઉત્તર: ધંધો એટલે નફાના હેતુથી કરવામાં આવતી કોઈપણ કાયદેસરની
આર્થિક પ્રવૃત્તિ.
5. ધંધાનો પ્રાથમિક હેતુ કયો હોય છે?
ઉત્તર: ધંધાનો પ્રાથમિક હેતુ આર્થિક વળતર એટલે કે 'નફો' મેળવવાનો હોય છે.
6. વ્યવસાય (Profession) એટલે શું?
ઉત્તર: વ્યક્તિ પોતાની વિશિષ્ટ આવડત, જ્ઞાન, તાલીમ અને વ્યાવસાયિક શિક્ષણ દ્વારા
સમાજની સેવા પૂરી પાડી બદલામાં ફી મેળવે તેને વ્યવસાય કહે છે.
7. રોજગાર (Employment) નો અર્થ આપો.
ઉત્તર: રોજગાર એટલે નિશ્ચિત વેતનના બદલામાં અન્ય વ્યક્તિ સાથેના
કરાર અનુસાર સોંપેલું કાર્ય કરવાની આર્થિક પ્રવૃત્તિ.
8. વ્યવસાયી વ્યક્તિને વળતર તરીકે શું મળે છે?
ઉત્તર: વ્યવસાયી વ્યક્તિને વળતર તરીકે 'ફી' મળે છે.
9. રોજગારમાં વળતર તરીકે શું મળે છે?
ઉત્તર: રોજગારમાં વ્યક્તિને વળતર તરીકે નિશ્ચિત 'વેતન' (પગાર) મળે છે.
10. ધંધાકીય જોખમોના મુખ્ય બે પ્રકારો કયા છે?
ઉત્તર: ધંધાકીય જોખમોના બે પ્રકાર છે: (1) કુદરતી જોખમો અને (2) માનવસર્જિત જોખમો.
11. વેપાર એટલે શું? ઉત્તર: નફાના હેતુથી બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે વસ્તુ કે સેવાના બદલામાં વસ્તુ કે સેવાનો અથવા
નાણાંના બદલામાં વસ્તુ કે સેવાનો વિનિમય એટલે વેપાર.
12. વાણિજ્ય (Commerce) એટલે શું?
ઉત્તર: વાણિજ્ય એટલે વેપાર અને વેપારને સહાયક સેવાઓ (જેવી કે બેંકિંગ, વીમો, વાહનવ્યવહાર વગેરે) નો સમૂહ.
13. આંતરિક વેપાર કોને કહેવાય?
ઉત્તર: દેશની સરહદની અંદર જ જુદા જુદા વિસ્તારોમાં થતા વેપારને આંતરિક વેપાર કહેવામાં
આવે છે.
14. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર એટલે શું?
ઉત્તર: કોઈપણ બે દેશો વચ્ચે થતા વેપારને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અથવા વિદેશ વેપાર
કહેવામાં આવે છે.
15. ઉદ્યોગ (Industry) નો અર્થ આપો.
ઉત્તર: માનવ જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે કાચા માલ પર વિવિધ પ્રક્રિયાઓ
કરી ઉત્પાદન કરવાની અને દ્રષ્ટિગુણ ઉમેરવાની પ્રવૃત્તિ એટલે ઉદ્યોગ.
16. પ્રાથમિક ઉદ્યોગનું એક ઉદાહરણ આપો.
ઉત્તર: ખેતી, પશુપાલન અને
મરઘા-બતકા ઉછેર એ પ્રાથમિક ઉદ્યોગના ઉદાહરણો છે.
17. ગૌણ ઉદ્યોગ એટલે શું?
ઉત્તર: કુદરતી સંપત્તિને વપરાશયોગ્ય બનાવવા માટે તેના પર યંત્રો અને ટેકનોલોજી દ્વારા
પ્રક્રિયા કરવામાં આવે તેને ગૌણ ઉદ્યોગ કહે છે (દા.ત., ખાંડ ઉદ્યોગ).
18. આનુષંગિક ઉદ્યોગ કોને કહેવાય?
ઉત્તર: જે ઉદ્યોગો પ્રાથમિક અને ગૌણ ઉદ્યોગોને સહાયક સેવાઓ પૂરી પાડે છે અને ગ્રાહકની
વધુ નજીક હોય છે તેને આનુષંગિક ઉદ્યોગ કહે છે.
19. ધંધાનો સામાજિક હેતુ જણાવો.
ઉત્તર: સામાજિક જવાબદારીનો હેતુ, રોજગારીની તકો પૂરી પાડવી અને વાજબી ભાવે ગુણવત્તાવાળી
વસ્તુઓ પૂરી પાડવી એ ધંધાના સામાજિક હેતુઓ છે.
20. નફો એ ધંધાની શું છે?
ઉત્તર: નફો એ ધંધાની કાર્યક્ષમતાને માપવાનું 'થર્મોમીટર' અથવા 'પારાશીશી' છે.
વિભાગ C - ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (પ્રત્યેકના 2 ગુણ)
૧. આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત જણાવો. ઉત્તર: આર્થિક પ્રવૃત્તિનો મુખ્ય હેતુ આર્થિક વળતર કે નાણાકીય લાભ મેળવવાનો હોય છે (દા.ત. વેપારીનો વેપાર). જ્યારે બિનઆર્થિક પ્રવૃત્તિનો હેતુ નાણાકીય વળતરનો નહિ પરંતુ પ્રેમ, લાગણી, દેશસેવા કે સમાજસેવાનો હોય છે (દા.ત. ડૉક્ટર દ્વારા થતી મફત સેવા).
૨. ધંધાની કોઈપણ બે લાક્ષણિકતાઓ જણાવો. ઉત્તર: ધંધાની બે મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે: ૧. નફાનો હેતુ: ધંધાનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ કાયદેસરની પ્રવૃત્તિ દ્વારા નફો મેળવવાનો છે. ૨. જોખમ અને અનિશ્ચિતતા: ધંધામાં કુદરતી કે માનવસર્જિત જોખમો રહેલા છે, જેનાથી નફાની અનિશ્ચિતતા ઉદ્ભવે છે.
૩. વ્યવસાય એટલે શું? તેના ઉદાહરણ આપો. ઉત્તર: વ્યક્તિ પોતાની વિશિષ્ટ આવડત, જ્ઞાન, અને વ્યવસાયિક તાલીમ દ્વારા સમાજને સેવા પૂરી પાડે અને બદલામાં વળતર સ્વરૂપે 'ફી' મેળવે તેને વ્યવસાય કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ: ડૉક્ટર, વકીલ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA).
૪. રોજગાર (નોકરી) ના કોઈ પણ બે લક્ષણો જણાવો. ઉત્તર: રોજગારના બે લક્ષણો નીચે મુજબ છે: ૧. રોજગારમાં શારીરિક કે બૌદ્ધિક શ્રમ બદલામાં નિશ્ચિત સમયે નિશ્ચિત વેતન (પગાર) ચૂકવવામાં આવે છે. ૨. રોજગારમાં માલિક દ્વારા સોંપેલું કાર્ય કરવાનું હોય છે, તેથી તેમાં મૂડીરોકાણ કે જોખમ હોતું નથી.
૫. ધંધાના મુખ્ય આર્થિક હેતુઓ કયા કયા છે? ઉત્તર: ધંધાના મુખ્ય ત્રણ આર્થિક હેતુઓ છે: ૧. નફાનો હેતુ ૨. મહત્તમ સંપત્તિના સર્જનનો હેતુ ૩. અન્ય આર્થિક હેતુઓ (જેમ કે સાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરવો અને આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવી).
૬. ધંધાકીય જોખમોના મુખ્ય કારણો કયા છે? ઉત્તર: ધંધાકીય જોખમોના મુખ્ય બે કારણો છે: ૧. કુદરતી જોખમો: ધરતીકંપ, પૂર, વાવાઝોડું કે સુનામી વગેરે જેના પર માણસનો કોઈ કાબૂ નથી. ૨. માનવસર્જિત જોખમો: કર્મચારીઓની હડતાલ, ટેકનોલોજીમાં ફેરફાર, ગ્રાહકોની રુચિમાં ફેરફાર કે હરીફાઈમાં વધારો વગેરે.
૭. વેપાર અને વાણિજ્ય વચ્ચેનો મૂળભૂત ભેદ સ્પષ્ટ કરો. ઉત્તર: વેપાર એટલે નફાના હેતુથી નાણાંના બદલામાં વસ્તુ કે સેવાનો વિનિમય કરવો. જ્યારે વાણિજ્ય એ વધુ વ્યાપક શબ્દ છે; વાણિજ્ય એટલે વેપાર અને વેપારને સહાયક સેવાઓનો સમૂહ. વેપાર એ વાણિજ્યનો જ એક ભાગ છે.
૮. વાણિજ્યમાં કઈ કઈ સહાયક સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે? ઉત્તર: વાણિજ્યમાં વેપારને સરળ બનાવતી સહાયક સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં મુખ્યત્વે બેંકિંગ, વીમો, વાહનવ્યવહાર, વખાર (ગોડાઉન), સંદેશાવ્યવહાર અને આડતિયા (એજન્ટ) ની સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
૯. ગૌણ ઉદ્યોગ કોને કહેવાય? ઉદાહરણ આપો. ઉત્તર: કુદરતી સંપત્તિને ગ્રાહકો માટે વપરાશયોગ્ય બનાવવા માટે તેના પર યંત્રો અને ટેકનોલોજી દ્વારા વિવિધ પ્રક્રિયાઓ કરવામાં આવે તેને ગૌણ ઉદ્યોગ કહે છે. ઉદાહરણ: કપાસમાંથી કાપડ બનાવવું, શેરડીમાંથી ખાંડ બનાવવી.
૧૦. ધંધાનો સામાજિક જવાબદારીનો હેતુ સમજાવો. ઉત્તર: ધંધો એ સમાજનું જ એક અંગ છે અને સમાજમાં રહીને વિકસે છે. તેથી ધંધાએ સમાજના જુદા જુદા વર્ગો (જેમ કે ગ્રાહકો, કર્મચારીઓ, રોકાણકારો અને સરકાર) ના હિતોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ અને પર્યાવરણની જાળવણી કરવી જોઈએ, જેને સામાજિક જવાબદારીનો હેતુ કહે છે.