ડી.એલ.એડ. (PTC) (દ્વિતીય વર્ષ)
વિષય : માહિતી અને પ્રત્યાયન તકનિકી દ્વારા અધ્યયનનું સમૃદ્ધિકરણ – 2
પ્રકરણ–3 : શિક્ષણમાં ઉપયોગી ICT ટૂલ્સ
1. ઓડિયો એડિટીંગ સોફ્ટવેર એટલે શું ?
ઓડિયો રેકોર્ડ કરવા અથવા રેકોર્ડ કરેલા ઓડિયોમાં જરૂરી સુધારા-વધારા કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સોફ્ટવેરને ઓડિયો એડિટ સોફ્ટવેર કહે છે. તેની મદદથી અવાજ રેકોર્ડ કરી શકાય છે, તેમાં સંગીત ઉમેરી શકાય છે, એકથી વધુ ઓડિયો ફાઇલનું મિશ્રણ કરી શકાય છે, વિવિધ ઇફેક્ટ આપી શકાય છે તેમજ ઓડિયોને વિવિધ ફોર્મેટમાં સાચવી શકાય છે. Audacity એક નિઃશુલ્ક અને ઓપન સોર્સ ઓડિયો એડિટ સોફ્ટવેર છે.
2. સહાયક ટેક્નોલોજી એટલે શું ?
શારીરિક અક્ષમતા ધરાવતા વ્યક્તિઓને અભ્યાસ અને દૈનિક કાર્યોમાં મદદરૂપ થાય તેવી હાર્ડવેર અથવા સોફ્ટવેર આધારિત ટેક્નોલોજીને સહાયક ટેક્નોલોજી (Assistive Technology) કહે છે.
3. વિડીયો અને ઓડિયો એડિટર સોફ્ટવેરનાં નામ જણાવો.
- વિડીયો એડીટ કરવાનું ICT ટૂલ એટલે કે વિડીયો એડિટર સોફ્ટવેર OpenShot છે.
- ઓડિયો એડીટ કરવાનું ICT ટૂલ એટલે કે ઓડિયો એડિટર સોફ્ટવેર Audacity છે.
4. સહાયક ટેક્નોલોજી તરિકે કયા ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરશો?
- Voice Typing Tool
- Text to Speech Tool
5. Audacityમાં કેટલા મેનુ જોવા મળે છે? કયા કયા?
Audacityમાં 10 મેનુ જોવા મળે છે.
- File
- Edit
- Select
- View
- Transport
- Tracks
- Generate
- Effect
- Analyze
- Help
આ પ્રકરણ માં રહેલ સવિસ્તર અને મુદ્દાસર પ્રશ્નો અને તેના જવાબો.
ડી.એલ.એડ. (PTC) (દ્વિતીય વર્ષ)
1. વોઈસ ટાઈપીંગ ટૂલ વિશે સમજ આપો.
વોઈસ ટાઈપીંગ ટૂલ (Voice Typing Tool) એ એવું સાધન છે, જેના દ્વારા માઇક્રોફોનમાં બોલેલા શબ્દોને આપોઆપ લખાણ (Text) માં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. તેમાં કીબોર્ડથી ટાઈપ કરવાની જરૂર પડતી નથી. આ ટૂલ Speech Recognition (વાણી ઓળખવાની ટેક્નોલોજી) નો ઉપયોગ કરીને વ્યક્તિના અવાજને ઓળખે છે અને તેને લખાણમાં ફેરવે છે.
વોઈસ ટાઈપીંગ ટૂલની વિશેષતાઓ
- બોલેલા શબ્દોને ઝડપથી લખાણમાં ફેરવે છે.
- કીબોર્ડ વગર સરળતાથી ટાઈપિંગ કરી શકાય છે.
- અનેક ભાષાઓમાં વોઈસ ટાઈપીંગની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
- સમય અને મહેનત બંનેની બચત થાય છે.
- દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી સાધન છે.
વોઈસ ટાઈપીંગ ટૂલના ઉપયોગ
- પત્ર, નોંધ અને રિપોર્ટ લખવા.
- દસ્તાવેજો ઝડપથી તૈયાર કરવા.
- શૈક્ષણિક નોંધો તૈયાર કરવા.
- મોબાઈલમાં મેસેજ અથવા ઈ-મેઈલ લખવા.
- બ્લોગ, લેખ અથવા અન્ય સામગ્રી તૈયાર કરવા.
વોઈસ ટાઈપીંગના ફાયદા
- ઝડપથી ટાઈપિંગ થાય છે.
- ટાઈપિંગની મહેનત ઓછી થાય છે.
- લાંબા લખાણને સરળતાથી તૈયાર કરી શકાય છે.
- ઉત્પાદકતા (Productivity) વધે છે.
- હાથનો ઉપયોગ ઓછો થતો હોવાથી અનુકૂળ રહે છે.
GOOGLE DOCS માં Voice Typing કેવી રીતે કરશો?
ડી.એલ.એડ. (PTC) (દ્વિતીય વર્ષ)
Google Docs માં Voice Typing એ એવી સુવિધા છે જેના દ્વારા આપણે બોલીને લખાણ ટાઈપ કરી શકીએ છીએ. માઇક્રોફોન દ્વારા બોલેલા શબ્દો આપમેળે લખાણમાં ફેરવાઈ જાય છે.
Google Docs માં Voice Typing કરવાના સોપાનો
- તમારા કમ્પ્યુટરમાં Google Chrome બ્રાઉઝર ખોલો.
- Google Drive અથવા Google Docs ખોલીને નવો અથવા પહેલેથી બનાવેલો દસ્તાવેજ (Document) ખોલો.
- મેનુમાંથી Tools (ટૂલ્સ) પર ક્લિક કરો.
- Voice typing… (વોઈસ ટાઈપીંગ) વિકલ્પ પસંદ કરો.
- સ્ક્રીનની ડાબી બાજુ માઇક્રોફોનનું ચિહ્ન (🎤) દેખાશે.
- ભાષા (Language) તરીકે ગુજરાતી, હિન્દી અથવા English જેવી જરૂરી ભાષા પસંદ કરો.
- માઇક્રોફોન પર ક્લિક કરો અને બ્રાઉઝર માઇક્રોફોનની પરવાનગી (Allow) માંગે તો Allow કરો.
- હવે સ્પષ્ટ અને ધીમા અવાજમાં બોલવાનું શરૂ કરો.
- તમે બોલશો તેમ લખાણ દસ્તાવેજમાં આપમેળે ટાઈપ થશે.
- કામ પૂર્ણ થયા પછી ફરીથી માઇક્રોફોન પર ક્લિક કરીને Voice Typing બંધ કરો.
Voice Typing ના ફાયદા
- ઝડપી અને સરળ ટાઈપિંગ.
- સમય અને મહેનતની બચત.
- લાંબા લખાણ સરળતાથી તૈયાર કરી શકાય.
- ગુજરાતી સહિત અનેક ભાષાઓમાં ઉપયોગ કરી શકાય.
- હાથથી ટાઈપ કરવાની જરૂર ઓછી રહે છે.
Tools → Voice typing → ભાષા પસંદ કરો → માઇક્રોફોન Allow કરો → માઇક્રોફોન પર ક્લિક કરીને બોલો → લખાણ આપમેળે ટાઈપ થશે → ફરી ક્લિક કરીને બંધ કરો.
3. Openshotની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.
ડી.એલ.એડ. (PTC) (દ્વિતીય વર્ષ)
OpenShot એ એક મફત (Free) અને ઓપન સોર્સ (Open Source) વિડિયો એડિટિંગ સોફ્ટવેર છે. તેનો ઉપયોગ વિડિયો બનાવવા, સંપાદિત કરવા અને વિવિધ ઇફેક્ટ્સ ઉમેરવા માટે થાય છે.
- મફત અને ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર – કોઈપણ વ્યક્તિ વિનામૂલ્યે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
- સરળ અને ઉપયોગમાં સરળ (User Friendly) – નવા વપરાશકર્તા માટે પણ સરળ ઇન્ટરફેસ.
- મલ્ટી-ટ્રેક એડિટિંગ – એકથી વધુ વિડિયો, ઓડિયો અને ઈમેજ ટ્રેક સાથે કામ કરી શકાય.
- Drag and Drop સુવિધા – ફાઈલોને ખેંચીને (Drag & Drop) સરળતાથી ટાઈમલાઈન પર મૂકી શકાય.
- વિડિયો ટ્રાન્ઝિશન (Transitions) – બે વિડિયો ક્લિપ વચ્ચે આકર્ષક ટ્રાન્ઝિશન ઉમેરી શકાય.
- વિઝ્યુઅલ ઇફેક્ટ્સ (Video Effects) – વિડિયોમાં વિવિધ ઇફેક્ટ્સ અને ફિલ્ટર્સ ઉમેરવાની સુવિધા.
- ટાઈટલ અને લખાણ ઉમેરવાની સુવિધા – વિડિયોમાં શીર્ષક (Title), કેપ્શન અને ટેક્સ્ટ ઉમેરી શકાય.
- ઓડિયો સંપાદન – અવાજનું લેવલ વધારી-ઘટાડી શકાય તેમજ ફેડ-ઇન અને ફેડ-આઉટ જેવી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
- અનેક વિડિયો ફોર્મેટનો સપોર્ટ – MP4, AVI, MOV, MPEG વગેરે જેવા વિવિધ ફોર્મેટમાં કામ કરી શકાય.
- ઉચ્ચ ગુણવત્તામાં Export – તૈયાર થયેલા વિડિયોને HD, Full HD અને 4K જેવી ગુણવત્તામાં સેવ (Export) કરી શકાય.
- ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ સપોર્ટ – Windows, Linux અને macOS પર ચલાવી શકાય.
- એનિમેશન અને Keyframe સપોર્ટ – ઓબ્જેક્ટને ખસેડવા, ઝૂમ કરવા અને એનિમેશન બનાવવા માટે Keyframeની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
4. Audacityની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.
ડી.એલ.એડ. (PTC) (દ્વિતીય વર્ષ)
Audacity એ એક મફત (Free) અને ઓપન સોર્સ (Open Source) ઓડિયો સંપાદન (Audio Editing) સોફ્ટવેર છે. તેનો ઉપયોગ અવાજ રેકોર્ડ કરવા, સંપાદિત કરવા અને વિવિધ ઓડિયો ફાઈલ તૈયાર કરવા માટે થાય છે.
- મફત અને ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર – કોઈપણ વ્યક્તિ વિનામૂલ્યે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
- ઓડિયો રેકોર્ડિંગની સુવિધા – માઇક્રોફોન અથવા અન્ય ઓડિયો ઉપકરણ દ્વારા અવાજ રેકોર્ડ કરી શકાય.
- ઓડિયો સંપાદન (Editing) – કટ (Cut), કોપી (Copy), પેસ્ટ (Paste), ડિલીટ (Delete) જેવી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.
- મલ્ટી-ટ્રેક એડિટિંગ – એકથી વધુ ઓડિયો ટ્રેક સાથે કામ કરી શકાય.
- ઓડિયો ઇફેક્ટ્સ – Echo, Noise Reduction, Fade In, Fade Out, Amplify વગેરે ઇફેક્ટ્સ ઉમેરી શકાય.
- Noise Reduction – રેકોર્ડિંગમાં રહેલો અનિચ્છનીય અવાજ (Noise) દૂર કરી શકાય.
- અનેક ઓડિયો ફોર્મેટનો સપોર્ટ – MP3, WAV, AIFF, OGG, FLAC વગેરે ફોર્મેટમાં ફાઈલો ખોલી અને સેવ કરી શકાય.
- ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું રેકોર્ડિંગ – સ્પષ્ટ અને સારી ગુણવત્તામાં અવાજ રેકોર્ડ કરી શકાય.
- ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ સપોર્ટ – Windows, Linux અને macOS પર સરળતાથી ચાલે છે.
- સરળ અને ઉપયોગમાં સરળ (User Friendly) – સરળ ઇન્ટરફેસ હોવાથી નવા વપરાશકર્તા પણ સરળતાથી શીખી શકે છે.
- Undo અને Redo સુવિધા – સંપાદન દરમિયાન થયેલી ભૂલોને સરળતાથી સુધારી શકાય.
- પોડકાસ્ટ, ગીત, ભાષણ અને શૈક્ષણિક ઓડિયો બનાવવા માટે ઉપયોગી – વિવિધ પ્રકારના ઓડિયો પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરી શકાય.
ટૂંક નોંધ લખો : વોઈસ ટાઈપીંગ ટૂલ (Voice Typing Tool)
વોઈસ ટાઈપીંગ ટૂલ એ એવી ટેક્નોલોજી છે, જેના દ્વારા માઇક્રોફોનમાં બોલેલા શબ્દોને આપમેળે લખાણ (Text)માં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. આ ટેક્નોલોજી Speech Recognition નો ઉપયોગ કરીને વ્યક્તિના અવાજને ઓળખે છે અને તેને લખાણમાં ફેરવે છે. તેથી કીબોર્ડ દ્વારા ટાઈપ કરવાની જરૂર રહેતી નથી.
Google Docs માં Tools → Voice Typing વિકલ્પ દ્વારા આ સુવિધાનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. તેમાં ગુજરાતી, હિન્દી, અંગ્રેજી સહિત અનેક ભાષાઓમાં ટાઈપિંગ કરી શકાય છે.
- દસ્તાવેજ, પત્ર અને નોંધો તૈયાર કરવા.
- ઈ-મેઈલ અને મેસેજ લખવા.
- શૈક્ષણિક સામગ્રી તૈયાર કરવા.
- લાંબા લખાણને ઝડપથી ટાઈપ કરવા.
- દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે સહાયક ટેક્નોલોજી તરીકે ઉપયોગી.
- ઝડપી અને સરળ ટાઈપિંગ.
- સમય અને મહેનતની બચત.
- ટાઈપિંગની ભૂલો ઓછી થાય છે.
- અનેક ભાષાઓમાં કાર્ય કરી શકાય છે.
વોઈસ ટાઈપીંગ ટૂલ આધુનિક ICTનું ઉપયોગી સાધન છે, જે બોલેલા શબ્દોને ઝડપથી અને સરળતાથી લખાણમાં ફેરવી કાર્યક્ષમતા વધારે છે.
ટૂંક નોંધ લખો : ટેક્સ્ટ ટુ સ્પીચ ટૂલ (Text to Speech Tool)
ટેક્સ્ટ ટુ સ્પીચ (Text to Speech - TTS) એ એવી સહાયક ટેક્નોલોજી છે, જે લખાણ (Text) ને અવાજ (Speech) માં રૂપાંતરિત કરે છે. તેમાં કમ્પ્યુટર અથવા મોબાઇલ સ્ક્રીન પર લખાયેલ લખાણને સોફ્ટવેર વાંચીને સંભળાવે છે. આ ટેક્નોલોજી ખાસ કરીને દૃષ્ટિબાધિત (Visually Impaired) વ્યક્તિઓ તેમજ વાંચવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા લોકો માટે ખૂબ ઉપયોગી છે.
અભ્યાસક્રમમાં Natural Reader એ Text to Speech Tool તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
- લખાણને અવાજમાં સાંભળવા.
- દૃષ્ટિબાધિત વ્યક્તિઓને અભ્યાસમાં મદદરૂપ થવા.
- ઈ-બુક, દસ્તાવેજ અને વેબપેજ વાંચવા.
- ઉચ્ચારણ (Pronunciation) શીખવા.
- શૈક્ષણિક સામગ્રીને સરળતાથી સાંભળવા.
- વાંચવામાં સરળતા રહે છે.
- દૃષ્ટિબાધિત વ્યક્તિઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી છે.
- સમયની બચત થાય છે.
- વિવિધ ભાષાઓમાં લખાણ સાંભળી શકાય છે.
- અભ્યાસને વધુ સરળ અને અસરકારક બનાવે છે.
OpenShot અને Audacity - મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો
ઇમ્પોર્ટ વિડીયો (મીડિયા) અને એક્સપોર્ટ વિડીયોનો તફાવત લખો.
| ઇમ્પોર્ટ વિડીયો (Media) | એક્સપોર્ટ વિડીયો |
|---|---|
| કમ્પ્યુટરમાંથી વિડિયો, ફોટા અથવા ઓડિયો પ્રોજેક્ટમાં ઉમેરવાની પ્રક્રિયા. | તૈયાર થયેલા પ્રોજેક્ટને વિડિયો ફાઇલ તરીકે સાચવવાની પ્રક્રિયા. |
| સંપાદન શરૂ કરવા માટે થાય છે. | સંપાદન પૂર્ણ થયા પછી થાય છે. |
| Import Media દ્વારા થાય છે. | Export Video દ્વારા થાય છે. |
Audacityમાં ઘોંઘાટ (Noise) દૂર કરવાના સ્ટેપ્સ જણાવો.
- ઓડિયો ટ્રેકમાં જ્યાં માત્ર ઘોંઘાટ હોય તે ભાગ પસંદ કરો.
- Effect → Noise Reduction પર ક્લિક કરો.
- Get Noise Profile બટન પર ક્લિક કરો.
- ત્યારબાદ સમગ્ર ટ્રેક પસંદ કરવા Ctrl + A દબાવો અથવા Select → All પસંદ કરો.
- ફરી Effect → Noise Reduction પર જાઓ.
- જરૂરી સેટિંગ રાખીને OK પર ક્લિક કરો.
- ઓડિયોમાંથી ઘોંઘાટ (Noise) દૂર થઈ જશે.