🔐 પ્રકરણ–7 : સાયબર સિક્યોરિટી
માહિતી અને પ્રત્યાયન તકનિકી દ્વારા અધ્યયનનું સમૃદ્ધિકરણ – 2
જો કોઈ વ્યક્તિ જાણીતી મોટી કંપનીના સોફ્ટવેરનું ગેરકાયદેસરનું વર્ઝન ઓનલાઈન અથવા બજારમાં વેચે તો તેને સોફ્ટવેર પાઈરસી કહેવામાં આવે છે.
સાયબર અપરાધ એક એવો ગુનો છે જે સીધો કમ્પ્યુટર, મોબાઈલ અને ઓનલાઈન ઈન્ટરનેટ નેટવર્ક સાથે સંબંધિત છે.
તેમાં ગુનેગારો કમ્પ્યુટર, મોબાઈલ અને ઈન્ટરનેટ નેટવર્ક દ્વારા વિવિધ પ્રકારના ગેરકાયદે કૃત્યો કરે છે, જેનાથી વ્યક્તિ, સંસ્થા કે સમાજને આર્થિક, સામાજિક કે ભાવનાત્મક નુકશાન થાય છે.
- સ્માર્ટફોન ખોવાઈ જાય અથવા ચોરાઈ જાય ત્યારે તેમાંની તમામ માહિતી અન્ય વ્યક્તિ જાણી શકશે અને તેનો દુરુપયોગ થવાની સંભાવના રહેશે.
- ફોનમાં સાચવેલી ગુપ્ત માહિતી, ખાનગી ફોટાઓ કે વીડિયો, ઈ-મેઈલ, સંદેશ અને દસ્તાવેજો અજાણ્યા માણસને મળી શકે છે.
- વાઈરસ, ટ્રોજન હોર્સ, વોર્મ્સ જેવા ખતરનાક વાયરસ અથવા છળ-કપટવાળા સોફ્ટવેરના માધ્યમથી સ્માર્ટફોનમાં ઘૂસી શકે છે.
- નવો સ્માર્ટફોન ખરીદતી વેળાએ તેના સિક્યુરીટી ફીચર્સ તપાસી લો.
- સ્માર્ટફોનમાં એન્ટીવાયરસ ઇન્સ્ટોલ કરો અને તેની જાળવણી કરતા રહો.
- અજાણ્યા મેસેજ કે લિંકને ન અનુસરો.
- અજાણ્યા વાઈ-ફાઈ નેટવર્કમાં જોડાશો નહીં અને અસલામત વાઈ-ફાઈ હોટસ્પોટનો ઉપયોગ કરશો નહીં.
સાયબર અપરાધના મુખ્ય પ્રકારો:
- હેકિંગ (Hacking): ગુનેગાર તમારી પરવાનગી વગર તમારી જાણ બહાર તમારી અંગત માહિતી ચોરી લે છે.
- સ્પામ ઈ-મેઈલ (Spam Email): અજાણ્યા ઈ-મેઈલ એકાઉન્ટ પરથી આવતી ઈ-મેઈલમાં જોડાયેલ ફાઈલ અથવા લિંક દ્વારા માલવેર કે વાયરસ સિસ્ટમ પર પહોંચી શકે છે.
- ફિશિંગ (Phishing): સાયબર ગુનેગાર કોઈને ફસાવવા માટે નકલી ઈ-મેઈલ, સંદેશાઓ કે કોલ્સ કરે છે અને બેંક વિગતો મેળવી નાણાંકીય છેતરપિંડી કરે છે.
- સોફ્ટવેર પાઈરસી: જાણીતી કંપનીના સોફ્ટવેરનું ગેરકાયદેસર વર્ઝન વેચવું.
- સાયબર બુલિંગ (Cyber Bullying): સોશિયલ માધ્યમના એકાઉન્ટની માહિતીના આધારે કોઈ વ્યક્તિને માનસિક રીતે પરેશાન કરવી.
- ઓળખની ચોરી: અંગત માહિતી ચોરી કરીને ડિજિટલ દુનિયામાં તેનો ખોટો ઉપયોગ કરવો.
આજે ટેકનોલોજીની દુનિયામાં મોટાભાગના સાયબર ગુનાઓ હેકિંગ જેવી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા થઈ રહ્યા છે.
ફિશિંગ એ સાયબર ગુનાનું એવું માધ્યમ છે જે ઓનલાઈન છેતરપિંડી અને નાણાંકીય છેતરપિંડી સાથે સંબંધિત છે.
જે રીતે માછલીને ફસાવવા માટે હૂક પાણીમાં નાખવામાં આવે છે તેમ સાયબર ગુનેગાર કોઈને ફસાવવા માટે નકલી ઈ-મેઈલ, સંદેશાઓ કે કોલ્સ કરે છે.
સ્પામ ઈ-મેઈલમાં આવેલી ફાઈલ અથવા લિંક પર ક્લિક કરવાથી તેના દ્વારા મોકલવામાં આવેલા માલવેર (Malware), સ્પાયવેર (Spyware) અથવા ટ્રોજન તમારા મોબાઈલ અથવા કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ પર પહોંચી શકે છે.
સોશિયલ માધ્યમના એકાઉન્ટની માહિતીના આધારે કોઈ વ્યક્તિને માનસિક રીતે પરેશાન કરે તેને સાયબર બુલિંગ કહેવાય છે.
જેમાં માહિતીનો દુરુપયોગ, ધમકી આપવી અથવા સોશિયલ મીડિયા પર કોઈની છબી ખરાબ કરવાનો પ્રયાસ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
પૂર, ચક્રવાત અથવા કોઈ તાજેતરના અકસ્માતના પીડિતોને મદદ કરવાના નામે કોઈ વ્યક્તિના અથવા કોઈ ચોક્કસ ફેક ખાતામાં મની ટ્રાન્સફર કરવા માટે ઈ-મેઈલ, લિંક અથવા ફોન દ્વારા સંપર્ક કરવામાં આવે છે.
- ઓછામાં ઓછા 8 અક્ષરો કે તેનાથી વધારે લંબાઈનો પાસવર્ડ બનાવો.
- મજબૂત પાસવર્ડ માટે Lowercase, Uppercase, Numbers અને Special Characters ના સંયોજનનો ઉપયોગ કરો.
- ડિક્શનરીમાંના તૈયાર શબ્દો, સામાન્ય નામ અને તમારી અંગત માહિતી જેવી કે જન્મતારીખ, નામ કે ગામના નામનો ઉપયોગ ન કરો.
વેબસાઈટના URLની શરૂઆત https:// થી થવી જોઈએ. અહીં 's' નો અર્થ 'Secure' થાય છે.
બ્રાઉઝરના એડ્રેસ બારમાં વેબસાઈટના એડ્રેસની આગળ સુરક્ષા ચિહ્ન જોવા મળે છે. તેના દ્વારા કનેક્શનની સુરક્ષા અંગેની માહિતી ચકાસી શકાય છે.
નકલી વેબસાઈટ અસલી વેબસાઈટ જેવી દેખાઈ શકે છે. તેથી URLનું સ્પેલિંગ ધ્યાનપૂર્વક તપાસો.
અસંખ્ય અજાણી જાહેરાતો અથવા વોર્નિંગ પોપ-અપ્સ દેખાય તો સાવધાન રહો.
ઈ-કોમર્સ અને અન્ય વેબસાઈટ પર સુરક્ષા સંબંધિત માન્ય પ્રમાણપત્રો અથવા સીલ જોવા મળી શકે છે.
- તમારા ઈન્ટરનેટ બ્રાઉઝરને અપ-ટુ-ડેટ રાખો.
- તમારા કમ્પ્યુટરમાં ફાયરવોલ ઇન્સ્ટોલ કરો અને તેને અપડેટ રાખો.
- પોપ-અપ બ્લોકર જેવી સુવિધાઓ ધરાવતા આધુનિક બ્રાઉઝરનો ઉપયોગ કરો.
- કમ્પ્યુટરમાં બિનજરૂરી રીતે સંવેદનશીલ વિગતો દાખલ કે સંગ્રહ ન કરો.
- સમયાંતરે તમારા ઓનલાઈન એકાઉન્ટ્સના પાસવર્ડ બદલતા રહો.
- કોઈની વિનંતી સ્વીકારતા પહેલાં વ્યક્તિની અધિકૃતતાની તપાસ કરો.
- પ્રાઈવસી સેટિંગ્સ એવી રાખો કે તમારા ફોટા અને પ્રવૃત્તિઓ માત્ર કુટુંબીજનો અને જાણીતા મિત્રો સુધી મર્યાદિત રહે.
- સતામણી અથવા અપમાનજનક ટિપ્પણીઓને ક્યારેય ઉશ્કેરાઈને પ્રતિસાદ આપશો નહીં.
- પ્રોફાઈલમાં અંગત અને સંવેદનશીલ વિગતો જાહેર ન કરો.
- બિલકુલ અજાણ્યા વ્યક્તિને ઓનલાઈન મિત્ર બનાવતા પહેલાં સાવચેતી રાખો.
- નવો સ્માર્ટફોન ખરીદતી વેળાએ તેના સિક્યુરીટી ફીચર્સ તપાસી લો.
- સ્માર્ટફોનમાં સુરક્ષા સોફ્ટવેર રાખો અને તેને અપડેટ કરતા રહો.
- અજાણ્યા મેસેજ કે લિંકને ન અનુસરો.
- અજાણ્યા વાઈ-ફાઈ નેટવર્કમાં જોડાશો નહીં.
- જૂના સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ બંધ કરવાનો હોય તો તેમાં સંગ્રહિત માહિતી યોગ્ય રીતે દૂર કરો.
- અન્ય વપરાશકર્તાઓને નુકસાન પહોંચાડવા માટે ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો નહીં.
- અન્યોની માહિતી ચોરી કરવા ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરશો નહીં.
- લેખકની પરવાનગી વિના તેના કોપીરાઇટ સાહિત્યની નકલ કરશો નહીં.
- કોપીરાઇટ કાયદાઓ અને નીતિઓનો હંમેશા આદર કરો.
- જેમ તમે અન્ય લોકો પાસેથી અપેક્ષા રાખો છો તેમ અન્યની ગોપનીયતાનો આદર કરો.
- ઇરાદાપૂર્વક અન્ય લોકોની માહિતી મેળવવા અથવા સંશોધિત કરવા માટે કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરવો નહીં.