મણિકરણ એ હિમાચલ પ્રદેશના કુલ્લુ જિલ્લામાં પાર્વતી નદીના કિનારે આવેલું એક અત્યંત સુંદર અને પવિત્ર યાત્રાધામ છે. તે હિન્દુઓ અને શીખ ધર્મ બંને માટે ઊંડું ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે.
એવી માન્યતા છે કે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીએ અહીં ૧૧૦૦ વર્ષ સુધી તપસ્યા કરી હતી. એક કથા મુજબ, માતા પાર્વતીના કાનનું ઘરેણું (મણિ) અહીં ખોવાઈ ગયું હતું, જે શેષનાગે પાછું આપ્યું હતું, તેથી આ સ્થળનું નામ 'મણિકરણ' પડ્યું.
અહીં પ્રસિદ્ધ ગુરુદ્વારા મણિકરણ સાહિબ આવેલું છે. માનવામાં આવે છે કે શીખ ધર્મના પ્રથમ ગુરુ, ગુરુ નાનક દેવજીએ તેમના શિષ્ય મર્દાના સાથે અહીંની મુલાકાત લીધી હતી.
મણિકરણ તેના કુદરતી ગરમ પાણીના ઝરા માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. આ પાણી એટલું ગરમ હોય છે કે તેમાં ચોખા, દાળ અને અન્ય ખાદ્ય પદાર્થો પોટલીમાં બાંધીને રાંધવામાં આવે છે.
ગુરુદ્વારામાં પીરસાતો લંગર (પ્રસાદ) પણ આ જ કુદરતી ગરમ પાણીમાં રાંધવામાં આવે છે.
આ પાણીમાં સલ્ફર હોવાથી તેમાં સ્નાન કરવાથી ચામડીના રોગો અને સાંધાના દુખાવામાં રાહત મળે છે તેવી માન્યતા છે.
હિમાચલ પ્રદેશના કુલ્લુમાં આવેલું બિજલી મહાદેવ મંદિર તેના અદભૂત ચમત્કાર અને રહસ્ય માટે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે.
આ મંદિરનું સૌથી મોટું રહસ્ય એ છે કે અહીં દર ૧૨ વર્ષે શિવલિંગ પર આકાશી વીજળી પડે છે. માન્યતા છે કે ભગવાન શિવ આ વીજળીને પોતાના પર ઝીલી લે છે જેથી આસપાસના વિસ્તારના લોકોનું રક્ષણ થઈ શકે. વીજળી પડવાને કારણે શિવલિંગના ટુકડે-ટુકડા થઈ જાય છે.
જ્યારે વીજળીથી શિવલિંગ તૂટી જાય છે, ત્યારે મંદિરના પૂજારી તે ટુકડાઓને એકઠા કરીને માખણ (અને કેટલાક મિશ્રણ) વડે ફરીથી જોડે છે. થોડા સમયમાં શિવલિંગ ફરીથી તેના મૂળ સ્વરૂપમાં આવી જાય છે. આ કારણથી તેને 'માખણ મહાદેવ' પણ કહેવામાં આવે છે.
કહેવાય છે કે પ્રાચીન કાળમાં અહીં 'કુલંત' નામનો રાક્ષસ રહેતો હતો જેણે સાપનું રૂપ ધારણ કરી વ્યાસ નદીના પ્રવાહને રોકીને આખી ખીણને ડુબાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ભગવાન શિવે તેનો વધ કર્યો અને તેના મૃતદેહમાંથી જ આ પહાડો બન્યા હોવાનું મનાય છે. શિવે ઈન્દ્રદેવને આદેશ આપ્યો હતો કે તેઓ દર ૧૨ વર્ષે અહીં વીજળી પાડે.
આ મંદિર સુધી પહોંચવા માટે ચંસારી ગામથી આશરે ૩ કિમીનું ચઢાણ (ટ્રેકિંગ) કરવું પડે છે. તે કુલ્લુ શહેરથી લગભગ ૨૪-૨૬ કિમી દૂર આવેલું છે.
હિમાચલ પ્રદેશની પાર્વતી ખીણમાં આવેલું કસોલ એક અત્યંત લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળ છે.
તે ખાસ કરીને 'ભારતના મિની ઇઝરાયેલ' (Mini Israel of India) તરીકે જાણીતું છે. કારણકે અહીં આવતા પ્રવાસીઓમાં ઈઝરાયેલના લોકોની સંખ્યા વધુ હોવાથી ત્યાંની સંસ્કૃતિની અસર અહીં જોવા મળે છે.
ખીરગંગા ટ્રેક: આ અહીંનો સૌથી પ્રસિદ્ધ ટ્રેક છે. લગભગ ૧૨ કિમીના આ ટ્રેકને અંતે પહાડોની ટોચ પર કુદરતી ગરમ પાણીના કુંડમાં સ્નાન કરવાનો અનુભવ અદભૂત હોય છે.
તોષ અને મલાણા: કસોલની નજીક આવેલા આ ગામો પોતાની આગવી સંસ્કૃતિ અને સુંદરતા માટે જાણીતા છે. મલાણા વિશ્વના સૌથી જૂના લોકશાહી ધરાવતા ગામ તરીકે ઓળખાય છે. અહીં કુદરત સાથે જીવવાની મજા જ ઓર છે.