સંકલ્પના ચિત્રણ (Concept Mapping)
સંકલ્પના ચિત્રણ એટલે શું?
ઉદાહરણ – “પર્યાવરણ”
ધારો કે શિક્ષકને વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણ વિશે સમજાવવું છે. આ માટે નીચે મુજબ સંકલ્પના ચિત્રણ બનાવી શકાય:
આ ઉદાહરણમાં શું સમજાય છે?
- “પર્યાવરણ” મુખ્ય સંકલ્પના છે.
- પર્યાવરણ સાથે હવા, પાણી અને જમીન જોડાયેલા છે.
- આ ત્રણેયમાં પ્રદૂષણ થઈ શકે છે.
- પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે પર્યાવરણ સંરક્ષણ જરૂરી છે.
- સંરક્ષણ માટે વૃક્ષારોપણ, પાણી બચાવવું અને સ્વચ્છતા જેવા ઉપાયો છે.
શિક્ષણમાં સંકલ્પના ચિત્રણનો ઉપયોગ
- પાઠનું પુનરાવર્તન કરવા
- અઘરા વિષયને સરળ બનાવવા
- વિદ્યાર્થીઓના પૂર્વજ્ઞાન સાથે નવા જ્ઞાનને જોડવા
- સંકલ્પનાઓ વચ્ચેના સંબંધો સમજાવવા
- વિદ્યાર્થીઓની વિચારશક્તિ અને તાર્કિક ક્ષમતા વિકસાવવા
- પાઠના અંતે સમગ્ર વિષયનો સાર રજૂ કરવા
સંકલ્પના ચિત્રણના પ્રકારો
સંકલ્પના ચિત્રણમાં વિવિધ સંકલ્પનાઓને તેમની વચ્ચેના સંબંધ પ્રમાણે અલગ-અલગ રીતે ગોઠવી શકાય છે. B.Ed.ના સંદર્ભમાં નીચેના પ્રકારો મહત્વપૂર્ણ છે.
1સ્પાઈડર મેપ (Spider Map)
આમાં મુખ્ય સંકલ્પના વચ્ચે હોય છે અને તેની સાથે જોડાયેલી પેટા-સંકલ્પનાઓ ચારેબાજુ ફેલાયેલી હોય છે. તેનો આકાર કરોળિયાના જાળ જેવો લાગે છે.
ઉદાહરણ – “શિક્ષણ”
2હાયરાર્કિકલ મેપ (Hierarchical Map)
આમાં સંકલ્પનાઓને સામાન્યથી વિશિષ્ટ અથવા ઉપરથી નીચેના ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ – “જીવ”
3ફ્લો મેપ / પ્રવાહ ચિત્રણ (Flow Map)
આમાં કોઈ પ્રક્રિયા અથવા ઘટનાના ક્રમબદ્ધ તબક્કાઓ દર્શાવવામાં આવે છે. એક તબક્કા પછી બીજો તબક્કો આવે છે.
ઉદાહરણ – છોડનું વાવેતર
4સાયકલ મેપ (Cycle Map)
આમાં પ્રક્રિયાનો શરૂઆતથી અંત અને ફરી શરૂઆત સાથેનો સંબંધ દર્શાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ – જળચક્ર
5તુલનાત્મક / ડબલ બબલ મેપ (Double Bubble Map)
આમાં બે સંકલ્પનાઓ વચ્ચેની સમાનતા અને તફાવત દર્શાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ – છોડ અને પ્રાણી
પ્રકાશની જરૂર સ્થિર
ખોરાક લે છે હલનચલન
પ્રકારોનો ટૂંકમાં સાર
| પ્રકાર | મુખ્ય ઉપયોગ |
|---|---|
| સ્પાઈડર મેપ | મુખ્ય વિષયમાંથી અનેક વિચારો દર્શાવવા |
| હાયરાર્કિકલ મેપ | સામાન્યથી વિશિષ્ટ ક્રમ દર્શાવવા |
| ફ્લો મેપ | પ્રક્રિયાનો ક્રમ સમજાવવા |
| સાયકલ મેપ | ચક્રાકાર પ્રક્રિયા સમજાવવા |
| ડબલ બબલ મેપ | બે વિષયની સમાનતા-તફાવત સમજાવવા |
સંકલ્પનાઓ વચ્ચેના સંબંધ, ક્રમ, પ્રક્રિયા, ચક્ર અને સરખામણીને દૃશ્ય સ્વરૂપે રજૂ કરવા માટે સ્પાઈડર, હાયરાર્કિકલ, ફ્લો, સાયકલ અને તુલનાત્મક જેવા વિવિધ પ્રકારનાં સંકલ્પના ચિત્રણનો ઉપયોગ થાય છે.
સંકલ્પના ચિત્રણનું મહત્વ
સંકલ્પના ચિત્રણ (Concept Mapping) એ કોઈ વિષયની મુખ્ય અને પેટા-સંકલ્પનાઓને તેમના પરસ્પર સંબંધ સાથે ચિત્રાત્મક રીતે રજૂ કરવાની પદ્ધતિ છે. શિક્ષણ-અધ્યયન પ્રક્રિયામાં તેનું ખૂબ મહત્વ છે.
- અઘરા વિષયને સરળ બનાવે છે: જટિલ અને અઘરા વિષયને ચિત્રના સ્વરૂપમાં રજૂ કરવાથી વિદ્યાર્થીઓને સરળતાથી સમજાય છે.
- વિષયનું સમગ્ર ચિત્ર સ્પષ્ટ થાય છે: કોઈ વિષયની મુખ્ય સંકલ્પનાઓ અને તેની સાથે જોડાયેલી પેટા-સંકલ્પનાઓ એકસાથે જોઈ શકાય છે.
- પૂર્વજ્ઞાન સાથે નવા જ્ઞાનને જોડે છે: વિદ્યાર્થી જે જાણે છે તેને નવા જ્ઞાન સાથે જોડવામાં સંકલ્પના ચિત્રણ મદદરૂપ બને છે.
- યાદશક્તિ વધારે છે: ચિત્ર, રેખા અને તીર દ્વારા રજૂ કરેલું જ્ઞાન લાંબા સમય સુધી યાદ રહેવામાં મદદ કરે છે.
- તાર્કિક વિચારશક્તિ વિકસાવે છે: વિવિધ સંકલ્પનાઓ વચ્ચેનો સંબંધ શોધવાથી વિદ્યાર્થીઓમાં તર્ક અને વિચાર કરવાની ક્ષમતા વિકસે છે.
- વિષયનું પુનરાવર્તન સરળ બને છે: લાંબા પાઠનો સાર એક જ ચિત્રમાં રજૂ કરી શકાય છે, તેથી પરીક્ષા પહેલાં પુનરાવર્તન ઝડપથી કરી શકાય છે.
- સર્જનાત્મકતા વિકસાવે છે: વિદ્યાર્થીઓને પોતાની રીતે સંકલ્પનાઓ ગોઠવીને ચિત્ર તૈયાર કરવાની તક મળે છે.
- શિક્ષણને રસપ્રદ બનાવે છે: માત્ર લખાણ કે વ્યાખ્યાન કરતાં ચિત્રાત્મક રજૂઆત વિદ્યાર્થીઓ માટે વધુ રસપ્રદ બની શકે છે.
- મૂલ્યાંકનમાં ઉપયોગી છે: વિદ્યાર્થી કોઈ વિષયને કેટલો સમજ્યો છે તે જાણવા માટે શિક્ષક સંકલ્પના ચિત્રણનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
- વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રિત શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે: વિદ્યાર્થીઓ પોતે સંકલ્પનાઓ શોધીને અને તેમના સંબંધો સ્થાપિત કરીને જ્ઞાનનું નિર્માણ કરે છે.
ઉદાહરણ
ધારો કે “પર્યાવરણ” વિષય ભણાવવાનો છે.
આ સંકલ્પનાઓને ચિત્રના સ્વરૂપમાં ગોઠવવાથી વિદ્યાર્થી એક નજરમાં સમગ્ર વિષય અને તેની સાથેના સંબંધોને સમજી શકે છે.
સંકલ્પના ચિત્રણ માટે શિક્ષકની ભૂમિકા
સંકલ્પના ચિત્રણમાં શિક્ષકની ભૂમિકા માત્ર માહિતી આપનારની નહીં, પરંતુ માર્ગદર્શક, સહાયક અને પ્રેરક તરીકેની હોય છે. શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને વિવિધ સંકલ્પનાઓ ઓળખવામાં અને તેમની વચ્ચેના સંબંધો સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે.
શિક્ષકની મુખ્ય ભૂમિકા
- વિષયની પસંદગી કરવી: સંકલ્પના ચિત્રણ માટે યોગ્ય અને વિદ્યાર્થીઓના સ્તરને અનુરૂપ વિષય પસંદ કરે છે.
- મુખ્ય સંકલ્પના નક્કી કરાવવી: પાઠમાંથી સૌથી મહત્વની કે મુખ્ય સંકલ્પના ઓળખવામાં વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપે છે.
- પેટા-સંકલ્પનાઓ શોધવામાં મદદ કરવી: મુખ્ય સંકલ્પના સાથે જોડાયેલી અન્ય સંકલ્પનાઓ શોધવા માટે વિદ્યાર્થીઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
- સંકલ્પનાઓ વચ્ચેના સંબંધો સમજાવવા: કઈ સંકલ્પના બીજી સંકલ્પના સાથે કેવી રીતે જોડાયેલી છે તે સમજાવવામાં મદદ કરે છે.
- યોગ્ય ક્રમ અને ગોઠવણી કરાવવી: સામાન્યથી વિશિષ્ટ અથવા કારણથી પરિણામ જેવા યોગ્ય ક્રમમાં સંકલ્પનાઓ ગોઠવવામાં માર્ગદર્શન આપે છે.
- ચિત્ર, રેખા અને તીરનો યોગ્ય ઉપયોગ શીખવવો: સંકલ્પનાઓને જોડવા માટે રેખા, તીર અને જોડાણકારી શબ્દોનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે સમજાવે છે.
- વિદ્યાર્થીઓને સક્રિય ભાગીદાર બનાવવું: તૈયાર સંકલ્પના ચિત્રણ આપવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓને પોતે ચિત્રણ બનાવવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.
- પ્રશ્નો પૂછીને વિચારવા પ્રેરે છે: જેમ કે “આ સંકલ્પના સાથે બીજી કઈ બાબત જોડાય છે?” અને “આ બંને વચ્ચે શું સંબંધ છે?” જેવા પ્રશ્નો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓની વિચારશક્તિ વિકસાવે છે.
- ભૂલો સુધારવામાં મદદ કરવી: વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા ચિત્રણમાં રહેલી ભૂલો અથવા ખોટા સંબંધોને સમજાવીને સુધારવામાં મદદ કરે છે.
- મૂલ્યાંકન કરવું: વિદ્યાર્થીઓએ સંકલ્પનાઓ કેટલી સારી રીતે સમજી છે તે જાણવા તેમના સંકલ્પના ચિત્રણનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
ઉદાહરણ – જળચક્ર
“જળચક્ર” ભણાવતી વખતે શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને નીચે મુજબ પ્રશ્નો પૂછી શકે:
શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને આ પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કા શોધવા, યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવવા અને તીર દ્વારા જોડવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
સંકલ્પના ચિત્રણમાં શિક્ષક માર્ગદર્શક અને સહાયકની ભૂમિકા ભજવે છે. તે મુખ્ય સંકલ્પના અને પેટા-સંકલ્પનાઓ ઓળખવામાં, તેમની વચ્ચેના સંબંધો સ્થાપિત કરવામાં, યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવવામાં અને વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ચિત્રણનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. આમ, શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને સક્રિય રીતે જ્ઞાનનું નિર્માણ કરવા પ્રેરિત કરે છે.